Thúc đẩy đổi mới sáng tạo, bắt nhịp với cuộc cách mạng 4.0
Thứ Tư, 19/02/2020 09:55

Trong những năm qua, Việt Nam đã đạt được thành tích ấn tượng về phát triển kinh tế và xã hội, giúp nâng cao thu nhập và giảm nghèo, mang lại cuộc sống tốt đẹp hơn cho nhiều người.

Tuy nhiên, khi bối cảnh quốc tế có nhiều thay đổi, các nguồn tăng trưởng trước đây có xu hưởng giảm, làm tăng nguy cơ quốc gia rơi vào “bẫy thu nhập trung bình”, Việt Nam buộc phải dựa nhiều hơn vào việc tăng năng suất lao động thông qua đổi mới sáng tạo.

Đổi mới sáng tạo là nền tảng của phát triển quốc gia hiện đại

Từ giữa những năm 80 của thế kỷ 20, mô hình đổi mới-sáng tạo thay thế cho mô hình khoa học-công nghệ đã giúp tri thức hoá thị trường và thị trường hoá tri thức. Đổi mới-sáng tạo khắc phục được các hạn chế của mô hình cũ và tạo ra môi trường, công cụ, cơ chế mới cho phát triển xã hội trên toàn thế giới.

Hiện nay, các nền kinh tế lớn đang dựa vào các tài sản vô hình như trí tuệ hay công nghệ. Một số ngành như công nghệ tài chính, chế tạo và kết cấu hạ tầng đang tận dụng các thành quả của cuộc cách mạng khoa học công nghệ 4.0 như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn nhằm thay đổi mô thức kinh doanh. Trong bối cảnh đó, việc đẩy mạnh triển khai các sáng kiến về đổi mới sáng tạo là cách nhanh nhất để bắt nhịp với cuộc cách mạng này.

Nhận thức được vai trò quan trọng của đổi mới sáng tạo, trong những năm qua, Chính phủ Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách, biện pháp nhằm nâng cao Chỉ số đổi mới sáng tạo (GII) của Việt Nam. Việt Nam đã thiết lập được cơ sở pháp lý cho lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và một số thể chế mới tham gia quản lý, tài trợ cho Công tác nghiên cứu và phát triển (R&D). Theo định hướng phát triển, Việt Nam có kế hoạch tiếp tục đổi mới hệ thống sáng tạo quốc gia theo hướng lấy doanh nghiệp làm trung tâm và trường đại học là chủ thể nghiên cứu mạnh, thúc đẩy hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo quốc gia.

Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) cũng đảm nhận trách nhiệm tăng cường năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp thông qua tiếp tục khuyến khích doanh nghiệp đầu tư lập quỹ phát triển KH&CN, thành lập viện nghiên cứu, doanh nghiệp KH&CN, doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo. Đồng thời tăng cường hợp tác công tư trong triển khai các dự án công nghệ quy mô lớn và hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo.

Đối với các trường đại học, ngoài nhiệm vụ đào tạo, nghiên cứu khoa học phải là nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu, bằng cách đầu tư các phòng thí nghiệm trọng điểm, nhóm nghiên cứu chuyên sâu.

Đối với các viện nghiên cứu, thực hiện trao quyền tự chủ tối đa gắn với trách nhiệm giải trình, chịu sự đánh giá độc lập về kết quả hoạt động và công khai kết quả đánh giá. Thúc đẩy gắn kết, hợp tác giữa các trường đại học, viện nghiên cứu với khu vực công nghiệp và doanh nghiệp để đẩy mạnh thương mại hóa kết quả nghiên cứu trong thực tiễn sản xuất, kinh doanh.

cong-ngh-4-0-w800-h396.jpg

Ảnh minh họa

Chính phủ cũng giao các Bộ liên quan hỗ trợ cộng đồng doanh nghiệp bằng cách đổi mới hoạt động quản lý theo hướng dỡ bỏ các rào cản, giải phóng tối đa tiềm năng sáng tạo. Phát triển đội ngũ cán bộ khoa học mạnh, kết hợp đồng thời các biện pháp động viên, khuyến khích và đặt yêu cầu trở lại đối với nhà khoa học, đồng thời thu hút, khai thác thế mạnh tài năng, trí tuệ của người Việt Nam ở nước ngoài cống hiến xây dựng đất nước.

Kết quả, vài năm gần đây, Việt Nam đã có nhiều tín hiệu tích cực. Chỉ số Năng lực đổi mới Sáng tạo của Việt Nam liên tục được cải thiện. Theo Báo cáo về xếp hạng chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu năm 2019 của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), Việt Nam tiếp tục cải thiện vị trí, tăng 3 bậc so với năm 2018, lên vị trí 42 trên 129 quốc gia/nền kinh tế được xếp hạng. So với năm 2016, Việt Nam tăng 17 bậc, đưa Việt Nam vươn lên xếp thứ nhất trong nhóm 26 quốc gia thu nhập trung bình thấp và đứng thứ 3 trong ASEAN sau Singapore và Malaysia. Chỉ số Năng lực cạnh tranh toàn cầu (GCI) của Việt Nam năm 2019-2020 do Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF) công bố cũng đạt mức cao nhất từ trước đến nay, xếp thứ 67/141 nền kinh tế, là những tiền đề và động lực quan trọng cho Việt Nam tiếp tục thực hiện đổi mới-sáng tạo, bắt kịp với cuộc cách mạng công nghệ 4.0 đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn thế giới.

Những thách thức lớn cần vượt qua

Trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt, việc nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo trở nên cấp thiết để doanh nghiệp có thể nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Hiện nay, Việt Nam được đánh giá vẫn còn là một quốc gia non trẻ trong cuộc đua đổi mới-sáng tạo. Công tác quản trị hệ thống đổi mới sáng tạo của Việt Nam còn nhiều bất cập. Năng lực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo hiện còn yếu và hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia còn manh mún. Công tác nghiên cứu và phát triển (R&D) vẫn chỉ là hoạt động mang tính thêm thắt trong các doanh nghiệp và các cơ quan nhà nước.

Việt Nam đã mở rộng và đa dạng hoá cơ cấu ngành hàng xuất khẩu, nhưng quá trình chuyển đổi cơ cấu sang xuất khẩu các mặt hàng và dịch vụ “công nghệ cao”, phức tạp hơn và có hàm lượng tri thức cao hơn vẫn còn diễn ra khá chậm. Cần có chính sách khuyến khích đổi mới sáng tạo hiệu quả, nhắm tới những mục tiêu mang tính thách thức, nhưng cũng phải thực tế và khả thi. Đồng thời, cũng cần tăng cường phối hợp giữa các bộ, ngành và sự tham gia của các doanh nghiệp vào quá trình hoạch định chiến lược và chính sách, để chính sách đi sát với thực tiễn.

Đưa ra những giải pháp phát triển (tại lễ kỷ niệm 60 năm thành lập Bộ KH&CN tổ chức ngày 30-11-2019), Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc khẳng định, để đáp ứng đòi hỏi sắp tới, nguồn nhân lực là vấn đề then chốt đối với đổi mới sáng tạo. Năng lực sáng tạo quốc gia phụ thuộc phần lớn vào chất lượng giáo dục và đào tạo cho các nhà khoa học, kỹ nghệ và các nhà chuyên môn khác và nó cũng phụ thuộc vào mức độ bao phủ của hệ thống giáo dục. Việt Nam đã có nhiều nỗ lực để nâng cao chất lượng giáo dục và kỹ năng nhưng còn cần phải làm nhiều hơn nữa để gia tăng số lượng và chất lượng nguồn nhân lực.

Trong tiến trình thực hiện, cần đặt doanh nghiệp vào trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo, khuyến khích doanh nghiệp theo đuổi đổi mới sáng tạo và ứng dụng kết quả R&D của các trường đại học và các cơ quan nghiên cứu nhà nước vào trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia, tạo động lực thúc đẩy tăng trưởng và phát triển. Hiện nay, khu vực doanh nghiệp vẫn chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng chi R&D. Có rất ít doanh nghiệp thực hiện R&D, mức độ đổi mới sáng tạo còn thấp và sự kết nối với hoạt động nghiên cứu của các tổ chức nghiên cứu công lập còn yếu. Báo cáo của Ngân hàng thế giới về đổi mới sáng tạo của Việt Nam năm 2019 cho rằng, Việt Nam cần ưu tiên tăng cường năng lực sáng tạo nội bộ trong các loại hình doanh nghiệp - từ năng lực thiết kế, tới chế tạo, marketing, công nghệ thông tin và R&D./.

Thu Hạnh
Tag: cách mạng 4.0 , triển kinh tế và xã hội , công nghệ